ملل پرس ـ سعید ایریلوزادیان: در فضای فکری معاصر، یکی از مهمترین چالشها در جهان اسلام، تبیین نسبت میان دین، عقلانیت و پیشرفت است. در حالی که برخی روایتها تلاش کردهاند دینداری را در تعارض با عقلانیت و توسعه معرفی کنند، در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب ، اسلام نهتنها مخالف عقلانیت نیست، بلکه خود یکی از مهمترین بسترهای شکلگیری خردورزی و پیشرفت در جامعه انسانی به شمار میآید. از این منظر، رهبر شهید انقلاب را میتوان «صدای عقلانیت اسلامی» در دوران معاصر دانست؛ صدایی که بر پیوند ایمان، خرد و پیشرفت تأکید دارد.
در اندیشه رهبر شهید انقلاب، عقلانیت یکی از ارکان اساسی فهم دین و اداره جامعه است. ایشان بارها در بیانات خود تأکید کردهاند که اسلام دینی است که انسان را به تفکر، تدبر و تعقل دعوت میکند و بخش قابل توجهی از آموزههای آن بر پایه همین دعوت به خردورزی شکل گرفته است. از نگاه ایشان، جامعه اسلامی زمانی میتواند مسیر صحیح خود را پیدا کند که تصمیمگیریهای فردی و اجتماعی بر پایه عقلانیت، تدبیر و نگاه آیندهنگرانه استوار باشد.
امام شهید خامنهای (رضوان الله علیه) در تبیین مفهوم عقلانیت، آن را صرفاً به معنای محاسبات فنی یا مدیریتی محدود نمیکنند. در نگاه ایشان، عقلانیت مجموعهای از فهم صحیح واقعیتها، تشخیص درست اولویتها، توجه به مصالح عمومی و پرهیز از تصمیمهای شتابزده یا احساسی است. چنین عقلانیتی، هم در عرصه سیاست و مدیریت کشور و هم در حوزه فرهنگ، اقتصاد و علم، نقش تعیینکنندهای در مسیر حرکت جامعه دارد.
از همین زاویه است که مسئله پیشرفت نیز در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب جایگاهی ویژه پیدا میکند. ایشان پیشرفت را یک ضرورت تاریخی برای جامعه اسلامی میدانند و معتقدند ملتی که میخواهد استقلال، عزت و اقتدار خود را حفظ کند، ناگزیر باید در عرصههای مختلف علمی، فناوری، اقتصادی و فرهنگی به پیشرفت دست یابد. اما آنچه نگاه ایشان را از برخی الگوهای رایج توسعه متمایز میکند، تعریف جامع و متوازن از مفهوم پیشرفت است.
در نگاه رهبر شهید انقلاب، پیشرفت تنها به رشد اقتصادی یا افزایش شاخصهای مادی محدود نمیشود. پیشرفت حقیقی زمانی معنا پیدا میکند که در کنار توسعه علمی و فناوری، عدالت اجتماعی، استقلال سیاسی، هویت فرهنگی و معنویت نیز در جامعه تقویت شود. به بیان دیگر، پیشرفت در منظومه فکری ایشان حرکتی همهجانبه است که ابعاد مختلف زندگی انسان را در بر میگیرد.
رهبر شهید انقلاب برای تحقق چنین پیشرفتی، بر شکلگیری «الگوی پیشرفت اسلامی ـ ایرانی» تأکید کردهاند؛ الگویی که از یک سو به ارزشهای دینی و فرهنگی جامعه توجه دارد و از سوی دیگر، علم، نوآوری و عقلانیت را محور حرکت جامعه قرار میدهد. در این چارچوب، استفاده از تجربههای جهانی در کنار اتکا به ظرفیتهای بومی و اعتماد به توان داخلی، از الزامات حرکت در مسیر پیشرفت به شمار میرود.
مروری بر تجربه تاریخی تمدن اسلامی نیز مؤید همین نگاه است. در دورههایی از تاریخ که مسلمانان به آموزههای اصیل دینی همراه با عقلانیت و علم توجه داشتند، جهان اسلام به یکی از مراکز مهم تولید علم و تمدن تبدیل شد. دانشمندان مسلمان در حوزههای مختلف علمی پیشگام بودند و شهرهای اسلامی به کانونهای بزرگ علمی و فرهنگی بدل شدند. این تجربه تاریخی نشان میدهد که پیوند میان دین، عقلانیت و علم میتواند موتور محرک پیشرفت تمدنی باشد.
امام شهید خامنهای (رضوان الله علیه) با تکیه بر همین تجربه تاریخی، بارها بر اهمیت حرکت علمی کشور تأکید کردهاند. از نگاه ایشان، جوانان و نخبگان علمی ایران نقش محوری در ساخت آینده کشور دارند و تلاش علمی آنان میتواند زمینهساز شکلگیری جامعهای پیشرفته و مستقل باشد. تأکید مکرر ایشان بر تولید علم، نوآوری و حرکت در مرزهای دانش نیز در همین چارچوب قابل فهم است.
در عین حال، رهبر شهید انقلاب نسبت به دو آسیب مهم در مسیر فهم دین و پیشرفت نیز هشدار دادهاند؛ نخست، جمود و تحجر که میتواند دین را از پویایی و عقلانیت دور کند، و دوم، تقلید صرف از الگوهای بیگانه که بدون توجه به هویت فرهنگی و دینی جامعه ارائه میشود. از نگاه ایشان، مسیر صحیح، تکیه بر عقلانیت اسلامی و بهرهگیری هوشمندانه از دانش و تجربه بشری است.
برآیند این رویکرد آن است که در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، دین نه مانعی در برابر عقلانیت است و نه سدی در مسیر پیشرفت؛ بلکه چارچوبی معنابخش برای حرکت عقلانی و هدفمند جامعه به سوی آیندهای بهتر به شمار میآید. در چنین نگاهی، ایمان دینی به انسان جهت میدهد، عقلانیت مسیر را روشن میکند و پیشرفت نتیجه طبیعی این حرکت آگاهانه خواهد بود.
از این منظر، صدای رهبر شهید انقلاب در فضای فکری جهان اسلام، صدای دعوت به عقلانیتی ریشهدار در ایمان و معنویت است؛ عقلانیتی که میتواند زمینهساز شکلگیری جامعهای پیشرفته، عادلانه و برخوردار از هویت فرهنگی و معنوی در جهان معاصر باشد.
- نویسنده : سعید ایریلوزادیان
