ملل پرس – سهیلا عباسپور : بحث وحدت ملی در ایران، بهویژه در جامعهای متکثر از نظر قومی و فرهنگی، همواره یکی از موضوعات حساس و در عین حال تعیینکننده بوده است. با این حال، در سالهای اخیر یک متغیر جدید به این معادله اضافه شده که نمیتوان آن را نادیده گرفت: فضای مجازی. مسئله این نیست که فضای مجازی خوب است یا بد؛ مسئله این است که این فضا چگونه و با چه منطق اجتماعی و رسانهای اداره و استفاده میشود.
ایران جامعهای چندقومیتی است و این واقعیت نه قابل انکار است و نه لزوماً تهدیدآمیز. تجربه تاریخی نشان میدهد که تنوع قومی، اگر در چارچوب یک هویت ملی فراگیر مدیریت شود، میتواند به سرمایه اجتماعی تبدیل شود. احساس تعلق قومی الزاماً در تضاد با هویت ملی نیست؛ تعارض زمانی شکل میگیرد که یکی به قیمت حذف یا نادیدهگرفتن دیگری تقویت شود. فضای مجازی میتواند این تعادل را برهم بزند یا به تثبیت آن کمک کند.
از یکسو، شبکههای اجتماعی امکان گفتوگوی مستقیم میان اقوام مختلف را فراهم کردهاند. فاصلههای جغرافیایی از میان رفته و افراد میتوانند فرهنگ، زبان، سنتها و تجربههای زیسته خود را با دیگران به اشتراک بگذارند. این ظرفیت، در صورت استفاده عقلانی، میتواند به افزایش شناخت متقابل، کاهش سوءتفاهمها و تقویت حس تعلق ملی منجر شود؛ چیزی که رسانههای رسمی کمتر قادر به تحقق آن بودهاند.
اما سوی دیگر ماجرا نیز قابل چشمپوشی نیست. فضای مجازی، بهویژه در شرایط فقدان سواد رسانهای و ضعف گفتوگوی مدنی، مستعد هیجانزدگی، قطبیسازی و برجستهسازی اختلافات است. شوخیهای قومیتی، برچسبزنیها و روایتهای ناقص، هرچند در ظاهر کماهمیت به نظر میرسند، اما در مجموع میتوانند شکافهای اجتماعی را عمیقتر کنند. اینجاست که فضای مجازی از فرصت به مسئله تبدیل میشود.
نکته مهم این است که نباید همه آسیبها را صرفاً به «دشمن» نسبت داد. هرچند اختلافات قومی و مذهبی یکی از ابزارهای شناختهشده جنگ نرم است، اما بخش مهمی از مشکل به رهاشدگی فضای مجازی، ضعف سیاستگذاری رسانهای و آموزش ناکافیکاربران بازمیگردد. فضایی که بدون قاعده، آموزش و مسئولیت اجتماعی رها شود، بهطور طبیعی به سمت افراط و واگرایی حرکت میکند.
وحدت ملی در عصر دیجیتال نه با سانسور به دست میآید و نه با شعار. این وحدت، محصول اعتماد، گفتوگو و احساس دیدهشدن است. رسانهها و نهادهای آموزشی باید بهجای بسیج هیجانی، بر تبیین عقلانی، برجستهسازی مشترکات و بهرسمیت شناختن تنوع تمرکز کنند. همچنین کاربران فضای مجازی باید بپذیرند که کنش آنها صرفاً فردی نیست و پیامدهای اجتماعی دارد.
در نهایت، فضای مجازی نه ناجی وحدت ملی است و نه دشمن آن. این فضا آینه جامعه است؛ اگر جامعه گفتوگو، مدارا و عقلانیت را تمرین کند، فضای مجازی نیز میتواند به تقویت انسجام ملی کمک کند. در غیر این صورت، همین فضا شکافهایی را بازتاب میدهد که پیشتر در جامعه حلنشده باقی ماندهاند. مسئله، خودِ تکنولوژی نیست؛ مسئله، نحوه مواجهه ما با آن است.
- نویسنده : سهیلا عباسپور
