حمیدرضا فضلی ـ ملل پرس: نرخ ارز در بازار غیررسمی ایران رکوردهای غیرمنتظره‌ای را به ثبت رسانده است. بر اساس گزارش‌ها، در اول دی ماه ۱۴۰۴، قیمت دلار در روندی شتاب‌گرفته که از عبور از سطوح ۸۴ هزار تومان در نیمه اول سال آغاز شد، اکنون به مرز ۱۳۰ هزار تومان رسیده است. کارشناسان اقتصادی معتقدند این خیزش بی‌سابقه قیمتی، نتیجه یک عامل واحد نیست؛ بلکه ترکیبی پیچیده از سیاست‌های اقتصادی داخلی، محدودیت‌های بین‌المللی و فشارهای روانی بازار، ارزش پول ملی را تحت تأثیر قرار داده است. رشد نقدینگی، کاهش عرضه ارز و انتظارات تورمی بالا، سه محور اصلی این افزایش محسوب می‌شوند.
یکی از تعیین‌کننده‌ترین دلایل تضعیف ریال در برابر دلار، رشد بی‌سابقه حجم نقدینگی است. این پدیده عمدتاً ناشی از کسری بودجه عمیق دولت و تأمین مالی آن از طریق شیوه‌های تورم‌زا از جمله چاپ پول است. افزایش حجم نقدینگی (که در سال‌های اخیر رشدی بیش از ۳۰ درصد داشته است)، مستقیماً ارزش ذاتی پول ملی را کاهش داده و افراد را برای حفظ قدرت خرید به سمت دارایی‌های امنی نظیر دلار سوق می‌دهد. علاوه بر این، نرخ تورم سالانه که به طور مداوم در سطوح بالای ۳۰ تا ۴۰ درصد قرار دارد، به عاملی ساختاری تبدیل شده است که تقاضا برای ارز را به منظور پوشش ریسک‌های تورمی افزایش می‌دهد. همچنین، علی‌رغم تلاش‌ها، تحریم‌های بین‌المللی همچنان محدودیت‌هایی جدی در مسیر دسترسی ایران به تمام درآمدهای ارزی خود ایجاد کرده و عرضه ارز در بازار داخلی را محدود نگه داشته است.
عوامل برون‌زا و خارجی نیز نقش حیاتی در تعیین نرخ دلار ایفا می‌کنند. تحریم‌های اقتصادی آمریکا و محدودیت‌های سیستم‌های نقل و انتقال ارزی، فرایند واردات کالاها (حتی کالاهای اساسی) را پرهزینه و دشوار ساخته و تقاضای دلار را برای تجارت خارجی افزایش می‌دهد. علاوه بر این، تنش‌های منطقه‌ای و ژئوپلیتیکی، از جمله مناقشات مرتبط با رژیم صهیونیستی یا احتمال فعال‌سازی مکانیسم ماشه، انتظارات منفی در بازار ایجاد کرده و سفته‌بازی را به شدت تشدید می‌کند. در سطح بین‌المللی، سیاست‌های انقباضی بانک مرکزی آمریکا (فدرال رزرو) و نرخ‌های بهره بالا، منجر به تقویت شاخص جهانی دلار (DXY) شده که به صورت طبیعی، ارزش ریال را در برابر دلار تضعیف می‌کند.
در نهایت، انتظارات عمومی از تداوم روند صعودی قیمت، خود به یک عامل تعیین‌کننده تبدیل شده است. ترس از دست دادن ارزش سرمایه و پیش‌بینی افزایش‌های آتی، خریداران را به سمت هجوم به بازار و خرید تهاجمی سوق می‌دهد و یک «چرخه خودتقویت‌کننده» ایجاد می‌کند. در مقاطع زمانی خاص، تسویه بدهی‌های معوق خارجی یا ازسرگیری موقت فعالیت‌های تجاری پس از دوره‌های تنش نیز می‌تواند تقاضای لحظه‌ای برای ارز را بالا ببرد. اگرچه بانک مرکزی با ابزارهایی نظیر بازار ارز تجاری (نیما) تلاش در جهت مدیریت و کنترل نرخ دارد، اما مقابله با عوامل برون‌زا و روانی همچنان چالش‌برانگیز باقی مانده است.
پیش‌بینی‌های برخی از تحلیلگران اقتصادی که پیش‌تر سقف ۱۴۷ هزار تومان را برای پایان سال ۱۴۰۴ مطرح کرده بودند، اکنون با توجه به نرخ ۱۳۰ هزار تومانی فعلی در دی ماه، به **واقعیتی ملموس و قریب‌الوقوع‌تر** تبدیل شده است. مهار نقدینگی، افزایش پایدار عرضه ارز و بهبود روابط تجاری، تنها راهکارهای بلندمدت برای مقابله با این پدیده محسوب می‌شوند. در سطح خرد، به فعالان اقتصادی توصیه می‌شود که برای مدیریت ریسک‌های مالی در برابر نوسانات شدید، بر تنوع‌بخشی به سبد دارایی‌ها و اخذ مشاوره‌های تخصصی اقتصادی تمرکز کنند.
- نویسنده : حمید رضا فضلی
